Najczęstsze przyczyny biegunki – infekcje i reakcje pokarmowe

Biegunka najczęściej pojawia się jako reakcja obronna organizmu na czynniki, które zaburzają prawidłowe funkcjonowanie przewodu pokarmowego. W wielu przypadkach ma charakter nagły i krótkotrwały, określany jako biegunka ostra, i jest związana z infekcjami przewodu pokarmowego lub reakcjami na konkretne składniki diety. Nasilenie objawów biegunki może być różne i zależy zarówno od przyczyny, jak i indywidualnej wrażliwości organizmu oraz czasu trwania biegunki.

Do najczęstszych przyczyn biegunki należą:

• infekcje bakteryjne, wirusowe oraz pasożyty jelitowe, prowadzące do wodnistej biegunki lub biegunki spowodowanej zakażeniem przewodu pokarmowego
• toksyny bakteryjne obecne w skażonej żywności, które mogą wywoływać ostrą biegunkę i bóle brzucha
• nadwrażliwość pokarmowa oraz nadmierne spożycie fruktozy, skutkujące biegunką osmotyczną i gazami jelitowymi
• niedobór laktazy, prowadzący do stolców o luźnej konsystencji po spożyciu produktów mlecznych
• stosowanie niektórych leków, takich jak niesteroidowe leki przeciwzapalne, leki moczopędne czy leki zobojętniające kwas solny zawierające wodorotlenek magnezu
• nadużywanie alkoholu, które może zaburzać motorykę jelit i czynności nabłonka jelitowego

W większości przypadków ostra biegunka ma charakter samoograniczający się, jednak częste biegunki, objawy odwodnienia lub utrzymujące się wodniste stolce powinny skłonić do konsultacji z lekarzem. Wczesne rozpoznanie przyczyny biegunki pozwala szybciej złagodzić objawy biegunki i ograniczyć ryzyko powikłań, takich jak zaburzenia elektrolitowe czy ogólne osłabienie organizmu.

Choroby układu pokarmowego, które mogą wywoływać biegunkę

Biegunka nie zawsze jest jedynie przejściową reakcją organizmu – w wielu przypadkach stanowi jeden z kluczowych objawów chorób przewodu pokarmowego o przewlekłym lub zapalnym charakterze. Szczególną uwagę zwraca się na sytuacje, w których biegunka przewlekła utrzymuje się przez dłuższy czas, towarzyszą jej bóle brzucha, utrata masy ciała lub ogólne osłabienie, co może wskazywać na poważniejsze zaburzenia w obrębie jelit. Do najważniejszych jednostek chorobowych należą nieswoiste zapalenia jelit, w tym wrzodziejące zapalenie jelita grubego oraz choroba Leśniowskiego-Crohna, które prowadzą do przewlekłego stanu zapalnego jelita grubego oraz cienkiego, zaburzając wchłanianie, a także inne ważne funkcje nabłonka jelitowego. 

Przewlekła biegunka to także dominujący objaw mikroskopowego zapalenia jelita grubego, które dzielimy na zapalenie kolagenowe i limfocytowe. Częstą przyczyną nawracających objawów jest także zespół jelita drażliwego, określany również jako zespół jelita nadwrażliwego, w którym biegunka przewlekła ma inne podłoże niż zapalne, wynika bowiem z zaburzonej motoryki jelit  i nadwrażliwości trzewnej na spożywane pokarmy lub nadmiernego wpływu osi mózgowo-jelitowej. Biegunkę mogą wywoływać również choroby zapalne jelit o innym charakterze, niedokrwienie jelita, ostre zapalenie uchyłków okrężnicy czy rak jelita grubego, zwłaszcza u osób starszych. Przewlekła biegunka to też objaw choroby trzewnej, czyli celiakii – przewlekłej , uwarunkowanej genetycznie choroby autoimmunologicznej, w której spożywanie glutenu prowadzi do uszkodzenia kosmków jelitowych jelita cienkiego. W części przypadków przyczyn przewlekłej biegunki należy szukać poza samym jelitem, np. w chorobach wątroby, niewydolności trzustki, zaburzeniach hormonalnych ( np nadczynność  tarczycy), a także w upośledzeniu wchłaniania kwasów żółciowych w jelicie krętym. Właściwa diagnostyka chorób przewodu pokarmowego ma kluczowe znaczenie, ponieważ tylko ustalenie rzeczywistej przyczyny biegunki pozwala wdrożyć skuteczne leczenie biegunki i zapobiec jej długotrwałym konsekwencjom.

Przewlekła biegunka – kiedy trwa za długo i wymaga diagnostyki?

O przewlekłej biegunce mówimy wtedy, gdy biegunka utrzymuje się przez kilka tygodni i nie ustępuje mimo upływu czasu ani prostych działań, takich jak modyfikacja diety. W odróżnieniu od ostrej biegunki, która zwykle ma charakter przejściowy, biegunka przewlekła powinna skłaniać do dokładniejszej diagnostyki, ponieważ może być objawem chorób przewodu pokarmowego lub zaburzeń ogólnoustrojowych. Szczególny niepokój powinny budzić sytuacje, w których przewlekła biegunka wiąże się z objawami takimi jak bóle brzucha, wodniste stolce, utrata masy ciała, anemia, ogólne osłabienie czy obecność krwi w oddawanym kale.

W takich przypadkach kluczowe znaczenie ma czas trwania biegunki oraz jej wpływ na codzienne funkcjonowanie. Przyczyn przewlekłej biegunki może być wiele — od zaburzeń czynnościowych, takich jak zespół jelita drażliwego, po choroby zapalne jelit, w tym zapalenie jelita grubego czy nieswoiste zapalenia jelit. Jeżeli biegunka przewlekła utrzymuje się przez dłuższy czas lub stopniowo się nasila, konieczne stają się badania laboratoryjne oraz badania endoskopowe przewodu pokarmowego, które pozwalają ustalić przyczyny biegunki i wdrożyć odpowiednie leczenie.

Jak leczyć przewlekłą biegunkę?

Leczenie przewlekłej biegunki zawsze powinno być dostosowane do jej przyczyny, ponieważ biegunka przewlekła nie jest chorobą samą w sobie, lecz objawem toczących się zaburzeń w obrębie przewodu pokarmowego lub innych układów organizmu. Kluczowe znaczenie ma wcześniejsza diagnostyka, która pozwala ustalić, czy biegunka przewlekła wynika z chorób zapalnych jelit, zaburzeń wchłaniania w jelicie cienkim, problemów w obrębie jelita grubego, czy też ma charakter czynnościowy, jak w przypadku zespołu jelita drażliwego. Dopiero na tej podstawie można skutecznie leczyć przewlekłą biegunkę i ograniczyć ryzyko jej nawrotów.

Leczenie biegunki obejmuje zarówno terapię przyczynową, jak i działania mające na celu złagodzić objawy biegunki oraz zapobiec powikłaniom. W zależności od rozpoznania stosuje się leczenie farmakologiczne ukierunkowane na proces zapalny w chorobach takich jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego czy inne nieswoiste zapalenia jelit, a także leczenie wspomagające w przypadku zaburzeń motoryki jelit. Istotnym elementem terapii jest również wyrównanie zaburzeń wodno-elektrolitowych, zwłaszcza gdy częste biegunki prowadzą do objawów odwodnienia, osłabienia i spadku masy ciała.

W części przypadków konieczne jest także czasowe modyfikowanie stosowanych leków, ponieważ niektóre substancje, takie jak niesteroidowe leki przeciwzapalne czy leki zobojętniające kwas solny, mogą nasilać dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Skuteczne leczenie przewlekłej biegunki wymaga zwykle podejścia kompleksowego, łączącego farmakoterapię, odpowiednią dietę oraz stałą kontrolę lekarską, co pozwala stopniowo poprawić komfort życia pacjenta i ograniczyć nasilenie objawów.

Dieta przy biegunce – co jeść, a czego unikać, by złagodzić objawy?

Odpowiednio dobrana dieta przy biegunce ma istotne znaczenie w łagodzeniu dolegliwości i wspieraniu regeneracji przewodu pokarmowego. Zarówno w przypadku biegunki ostrej, jak i biegunki przewlekłej, sposób odżywiania wpływa na motorykę jelit, procesy wchłaniania oraz nasilenie objawów biegunki. Właściwa dieta może pomóc złagodzić objawy biegunki, ograniczyć wodniste stolce i zmniejszyć ryzyko odwodnienia.

W czasie biegunki szczególnie ważne jest regularne uzupełnianie płynów, ponieważ wodnista biegunka może szybko prowadzić do odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych. Dieta powinna być dostosowana do indywidualnej tolerancji pacjenta oraz czasu trwania biegunki, a w przypadku długotrwałych dolegliwości warto skonsultować sposób żywienia z lekarzem lub dietetykiem. Odpowiednie postępowanie dietetyczne stanowi istotne uzupełnienie leczenia biegunki i może znacząco poprawić komfort chorego.